Evinizdeki Bilgisayar Ekranından Madison Square Garden’a: Sanal İdol Hatsune Miku

Ayşe Berfin Güney*

Prensesvari tavırlarıyla sevgilisine yakınan, trans kimliği sebebiyle toplumdan hor görülen ya da sadece sebze suyuna olan aşırı sevgisini şarkılarla anlatmak isteyen sesler Vocaloid yazılımı altında buluşuyor. Bahsi geçen şarkı temalarındaki çeşitliliğin sebebini açıklamadan önce Vocaloid ve yazılımın gözbebeği, gelecekten gelen ses Hatsune Miku (初音ミク) ile tanışmanızı isterim.

Vocaloid, 2004’te Yamaha tarafından piyasaya sürülen, özellikle masaüstü prodüktörlerini hedef tüketici olarak belirlemiş bir ses sentezleyicisi programıdır. Amatör veya profesyonel şarkıcılar tarafından kaydedilen fonemlerin bilgisayar ortamında işlenerek bir kutuya sığdırıldığı ürünler, farklı şirketlere lisanslanarak üretilmektedir.

2014’te Lady Gaga’nın ön grubu olarak Madison Square Garden’da veya Fransa Théâtre du Châtelet’de, Louis Vuitton tarafından tasarlanan kıyafetiyle kendi operasında sahne alırken “anavatanından”[1] uzaklarda gözlemlediğimiz Hatsune Miku, geçtiğimiz günlerde küresel platform YouTube’da sergilediği bir performansla dünyanın her yanından izleyicileriyle buluştu. Aynı anda hem Twitch hem de YouTube’dan yayınlanan konserin öğlen setinde izleyici sayısı 50 bini aşıyordu. Konser esnasında yapılan yorumlardan anlaşıldığı kadarıyla Türkiye’den de bilinci olmayan bu idole sevgi mesajları gönderilmekteydi. Eğer bu mesajlar ekrandaki şarkıcıya ulaşıyorsa gelecekte İstanbul’da kendisini görmek bizler için farklı bir deneyim olabilir.

Hatsune Miku, CFM şirketi tarafından 2007’de “Karakter Vokal Serisi” altında dünyaya getirilmiş genç bir idoldür. Ticari başarısı üreticilerinin de beklentisini aşan Miku’nun isminin dünyaya yayılması ise hayran kitlesinden oluşan prosumer (üreten tüketici) topluluğa dayanır… “Herhangi birinin herhangi bir şarkısını söyleyebilen sanal şarkıcı” ticari sloganıyla oluşturulmuş Miku, bir kyaradır (kurgusal karakter).

Öncelikle Vocaloid ve buradan sonra adı ile bahsedeceğimiz Miku nedir ya da kimdir? Vocaloid, 2004’te Yamaha tarafından piyasaya sürülen, özellikle masaüstü prodüktörlerini hedef tüketici olarak belirlemiş bir ses sentezleyicisi programıdır. Amatör veya profesyonel şarkıcılar ya da ses sanatçıları tarafından kaydedilen fonemlerin bilgisayar ortamında işlenerek bir kutuya sığdırıldığı ürünler, Yamaha tarafından farklı şirketlere lisanslanarak üretilmektedir. Figür 1’de görebileceğiniz üzere dilediğiniz frekansa yerleştirdiğiniz hecelerin ister salınım (release) vaktini kısaltarak şok etkisi, ister giderek azaltarak (fade-out) üzgün bir hissiyat yaratabilirsiniz. Birleştireceğiniz hecelerle oluşacak cümlelerin ahengine (tuning) göre elinizden farklı vokal tavırlarında eserler ortaya çıkacaktır.[2] Yüze yakın karakterin içinden Miku ise bu vokalin sahiplerinden birisidir.

Figür 1:  Vocaloid 5 arayüzü. VOCALOID5 – Walkthrough adlı videoda dakika 12:30

Bu yazıda frontman olarak ele alınacak Miku, Crypton Future Media, Inc. (buradan sonra CFM) medya şirketi tarafından 2007’de “Karakter Vokal Serisi” altında uzun turkuaz saçlarıyla 16 yaşında dünyaya getirilmiş genç bir idoldür. Ticari başarısı üreticilerinin de beklentisini aşan Miku’nun isminin dünyaya yayılması ise hayran kitlesinden oluşan üreten tüketici (prosumer) topluluğa dayanır. Sizin bestelediğiniz bir eseri bir başkası çizime dökmek isteyebilir, yine bir diğer kişi ise bu çizimi animasyon haline getirebilir. Bu üretim süresi zarfında topluluk içerisinde yapılan paylaşımlarla eseri canlandıran karakterin popülaritesi sönmez, aksine topluluğa yeni hayranlar kazandırır. “Herhangi birinin herhangi bir şarkısını söyleyebilen sanal şarkıcı”[3] ticari sloganıyla oluşturulmuş Miku, bir kyaradır (kurgusal karakter). Miku’nun sesi, ikili kodların içinden çıkarak bir imaj halinde günlük yaşantımızda restoranlarda, arabalarda ve hatta halka COVID-19 virüsünden korunma yöntemlerini anlatacak kişi[4] olarak kamusal alanda karşımıza çıkar hale gelmiştir.

Kurmaca sanatsal ürünlerin kahramanlarını tanımlayacak bir terim olmaması sebebiyle 1950’lerde Japoncaya kendini tanıtan ödünç kelime kyarakutā (karakter), belirli bir bağlamda ve özgül hikâyesiyle çerçevesi çizilen karakterler için kullanılıyordu. Lakin zaman içerisinde hece ve anlam aşımına uğrayarak, kolayca yeniden üretilebilen ve kaynak bağlamı dışında tüketilebilen kyaraya evrilmiştir.[5] Bilhassa Vocaloid karakterleri gibi popülaritesi büyük oranda öz topluluğuna bağlı ürünlerde her bir kyaraya belirli kişisel özellikler yüklenmiştir; A kişisinin Miku’su matematik dersinde zorluk yaşarken, B kişinin Miku’su ise bu dersin artık sonlanmasını iple çekiyor olabilir, fakat iki örneğin de buluştuğu nokta Miku’nun her zaman “orada” olmasıdır, hatta geçirdiğiniz yorucu bir günden sonra sizi evinizde karşılayabilir.

Her gün repertuvarı genişleyen karakterlerin icra ettikleri şarkıların tür ve temalarına sürekli yenileri eklenmektedir. Şarkının başarısı, eserin paylaşıldığı topluluğa bağlıdır… Dinleyici, üretici konumuna gelerek var olan şarkıyı yeniden düzenleyebilir veya kendi vokalleriyle yeniden icra edebilir.
Bahsi geçen repertuvarda sevilen popüler parçalar ise CFM tarafından düzenlenen yıllık etkinlik Miku Expo’da yer alma fırsatına sahip.

Figür 2: Miku Expo 2021 ana görsel. @mikuexpo Twitter sayfasından alınmıştır.

“Topluluğun tükettiği metalaştırılmış bir nesneye arzu imgesinin nasıl katmanlaştırılabileceğini açıkça gösteren”[6] kyara olgusu, sadece erkek kimlikli alıcılar tarafından tüketilmemektedir.[7] Örneğin, CFM’nin piyasaya sürdüğü bir diğer ürün olan ikizlerden erkek cinsli 14 yaşındaki Kagamine Len, özellikle kadın kimlikli şarkı prodüktörleri ve illüstratörler tarafından aşırı seksapellikle betimlenmektedir. Bu durumda karakterin yaşı gereği yapılabilecek etik tartışmasının yerini yine karakterin aslında kurgusal bir karakter olması, diğer bir deyişle somut bir bedene sahip olmaması nedeniyle bilinç ve rıza meselelerinin akışkanlığı almaktadır.

Her gün repertuvarı genişleyen karakterlerin dünyaca kabul edilen ortak kişilik özellikleri olsa da icra ettikleri şarkıların tür ve temalarına sürekli yenileri eklenmektedir. CFM tarafından kurulan topluluğa ait paylaşım sitesi Piapro (peer production), Japonya’nın video paylaşım mecrası NicoNico ve küresel platform YouTube’da bu repertuvar farklı prodüktör, enstrümancı, illüstratör ve nice sanatçı tarafından genişletilmektedir. Şarkının başarısı, eserin paylaşıldığı topluluğa bağlıdır; Miku’nun realist ve neşeli vokal tavrı ile “yarının daha iyi olacağını” anlatan şarkısı daha fazla tıklanma alabilecekken, tam tersi “yarınların zırvadan ibaret olduğunu” brutal vokalleri ile art arda tekrar eden şarkısını daha niş (niche) bir kitle dinleyebilir. Nihayetinde her iki şarkı bu topluluğa ait insanlar tarafından dinlenmektedir; dinleyici, üretici konumuna gelerek var olan şarkıyı yeniden düzenleyebilir veya kendi vokalleriyle yeniden icra edebilir. Her iki durumda Vocaloid repertuvarı sadece bir eser üzerinden türevlense dahi genişlemiş olacaktır.

Bahsi geçen repertuvarda sevilen popüler parçalar ise sanatçıların izinleriyle CFM tarafından düzenlenen yıllık etkinlik Miku Expo’da yer alma fırsatına sahip. Süregelen virüs salgını sebebiyle bu yılın sahnesi dijital platforma taşınmış; dünyanın farklı yerlerinde prodüktörlerin yan sahneleriyle birlikte ana set içerisinde toplamda 16 şarkılık repertuvarıyla, arkada canlı çalgı icracıları, önde ise sanal gövdesiyle Miku 6 Haziran’da tüm ilgilileri ekrana toplamıştır. Pandeminin getirdiği kısıtlamaların bir hologramın da sahne performansını etkileyebileceğini lütfen aklınızdan çıkarmayınız.

Bilinçsiz soyut imajların çevresinde oluşturulan alt kültür içinde yüze yakın farklı bedensiz kimlik, yüzbinlerce ise topluluğa aktif olarak katkıda bulunan hem üretici hem de tüketici rolünde hayran kitlesi bulunmaktadır. Bilişim çağının ulaştığı noktada her gün içerisine yeni bir katılımcı ekleyen Vocaloid topluluğuna ait olgular, metinde bulunan ilgi çekici konular üzerinden tartışılabilir veya okuyucu olarak kendinizin de yakın hissedebileceği bir kyaradan dinleyeceğiniz bir ezgi ile yanınıza soyut bir refakatçi alabilirsiniz. Uzağa gitmeye gerek kalmadan, aşağıdaki şarkı listesinden seçeceğiniz bir karakterle bu ses dünyasına ilk adımınızı atmayı öneririm.

Spotify Çalma Listesi: open.spotify.com/playlist/6Ue755RiNhaAM3UBT5JCer

[1] Üretildiği ülke Japonya olsa da karakterlerin teknik olarak etnisiteleri bulunmamaktadır.

[2] Yazılımın kısaca ele alınmaya çalışılan teknik yanları kafa karıştırıcı olabilir, ürün hakkında daha fazla bilgi almak için Yamaha tarafından paylaşılmış tanıtım nitelikli videoya bakabilirsiniz: youtu.be/UAtVGHl1AFM

[3] Bell, S. A. (2016). The dB in the. db: Vocaloid software as posthuman instrument. Popular Music and Society, 39(2), 222-240.

[4] 2020 yılında Miku, Japonya devleti tarafından “Corona’ya karşı önlem sözcüleri” ekibine dâhil edilmiştir. Resmi olarak gruba alınmasının öncesinde hayran topluluğu içerisinde olguya dair bilgilendirici ve espritüel tepkiler ise çoktan verilmişti. İki ayrı videoda Miku’nun yarı resmi Japoncasına karşın İngilizce emir kipi kullanımları, buna ek olarak vücut dilleri arasındaki bariz tutum farkları dikkat çekicidir.

[5] Wilde, L. R. (2019). Kyara revisited: The pre-narrative character-state of Japanese character theory. Frontiers of narrative studies, 5(2), 220-247.

[6] Annett, S. (2015). What can a vocaloid do? The kyara as body without organs. Mechademia, 10(168) 163-177.

[7] Çocuksu tasvir diyebileceğimiz moe tipinde çizilen bazı Vocaloid karakterlerinin bilhassa bu yönleri satış cazibesi olarak kullanılabilmektedir. İdol kültürü ile de özleşen moe tiplemesi, genellikle orta yaş erkek kitle tarafından tüketilmektedir.

* MSGSÜ Etnomüzikoloji Yüksek Lisans Programı öğrencisi

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s